Grypa żołądkowa i rotawirus – co jeść w trakcie i po?

Przy grypie żołądkowej pytanie, co jeść, jest mniej pilne niż uzupełnianie płynów i elektrolitów traconych z biegunką i wymiotami. Właściwie przygotowany doustny płyn nawadniający z apteki zawiera glukozę i elektrolity w odpowiednich proporcjach, a soki, cola czy napoje sportowe nie są jego odpowiednikiem. Jedzenie należy dostosować do apetytu i tolerancji: rutynowa głodówka ani wielodniowa dieta na samym ryżu i sucharkach nie są potrzebne. Gdy wraca apetyt, można jeść małe porcje dobrze tolerowanych produktów, nawet jeśli biegunka jeszcze trwa. Inaczej wygląda sytuacja u dzieci, u których odwodnienie może narastać szybko. Szczególne znaczenie mają wtedy wczesne rozpoznanie odwodnienia i kontynuowanie karmienia piersią, a mieszanki nie trzeba rutynowo zmieniać na bezlaktozową. Większość chorych zakażonych norowirusem zdrowieje w ciągu 1–3 dni, choć wirus może być przenoszony jeszcze przez 2 tygodnie lub dłużej po poprawie. Kolejne sekcje opisują, co pić, co jeść w trakcie choroby i po niej, kiedy rozważyć probiotyk oraz jakie objawy wymagają pilnej pomocy lekarskiej.

Czym jest grypa żołądkowa?

Potocznym określeniem „grypa żołądkowa” nazywa się ostre zapalenie żołądka i jelit, często wywołane przez wirusy, m.in. norowirusy i rotawirusy. Nie jest związane z wirusem grypy. Podobne objawy mogą mieć również inne przyczyny, dlatego na podstawie samej biegunki i wymiotów nie da się pewnie rozpoznać konkretnego zakażenia [1, 3].

W zakażeniu norowirusem objawy pojawiają się zwykle po 12–48 godzinach, a większość chorych zdrowieje w ciągu 1–3 dni. U dzieci z ostrym zapaleniem żołądka i jelit biegunka zwykle trwa 5–7 dni, a wymioty 1–2 dni. Przebieg może się różnić zależnie od przyczyny i stanu pacjenta. Antybiotyki nie leczą zakażeń wirusowych [1, 3].

Jak się nawadniać przy grypie żołądkowej?

Przy częstej biegunce, wymiotach lub zwiększonym ryzyku odwodnienia wybieraj doustny płyn nawadniający (DPN, ORS) z apteki. Zawiera glukozę i elektrolity w odpowiednich proporcjach. Proszek rozpuść dokładnie w ilości wody podanej na opakowaniu. Nie dodawaj cukru, soli, soku ani mleka i nie zmieniaj stężenia preparatu. Nie zastępuj go wodą z przypadkowo odmierzoną ilością soli i cukru [1, 4].

Podawaj płyn często, w małych porcjach. Przy nudnościach lub wymiotach można zacząć od łyżeczki albo kilku małych łyków co kilka minut. Jeśli wystąpią wymioty, zrób krótką przerwę i wróć do mniejszych porcji podawanych wolniej. Temperatura płynu powinna być dobrze tolerowana; chłodny płyn może być przyjemniejszy, ale nie jest konieczny [1, 4].

Woda i lekki bulion mogą uzupełniać płyny u dorosłych z łagodnymi objawami, ale przy większych stratach nie zastępują właściwego płynu nawadniającego. Soki, cola, napoje energetyczne i sportowe nie są odpowiednikiem ORS. Duża zawartość cukru może nasilać biegunkę [2, 4].

Nawadnianie doustne jest metodą pierwszego wyboru w wielu przypadkach. Nie jest jednak zawsze skuteczniejsze od dożylnego. Wstrząs, pogarszanie się stanu mimo nawadniania lub niemożność utrzymania płynów mogą wymagać leczenia szpitalnego [1].

Ile płynów potrzebuje dorosły?

Potrzeby zależą od bieżących strat, masy ciała, chorób współistniejących i stopnia odwodnienia. Pij regularnie i uzupełniaj płyny po kolejnych luźnych stolcach, w porcjach, które tolerujesz. Nie ma jednej obowiązkowej ilości po każdym stolcu lub epizodzie wymiotów dla wszystkich dorosłych. Przy nasilonych objawach lub oznakach odwodnienia potrzebna jest ocena medyczna [4].

Osoby z niewydolnością serca, chorobami nerek lub zaleconym ograniczeniem płynów powinny ustalić sposób nawadniania z lekarzem. Samo pragnienie nie pozwala wyliczyć niedoboru wody w litrach.

Nawadnianie niemowląt i dzieci

U dzieci odwodnienie może narastać szybko. Kontynuuj karmienie piersią i oferuj ORS według zaleceń lekarza lub farmaceuty. U niemowlęcia z biegunką lub wymiotami warto wcześnie skontaktować się z lekarzem, szczególnie przed ukończeniem 6. miesiąca życia [1, 4].

Ilość płynów dobiera się do podstawowego zapotrzebowania dziecka, stopnia odwodnienia i bieżących strat. Uwzględnia się również płyny dostarczane podczas karmienia. Plan leczenia odwodnienia powinien wynikać z oceny stanu dziecka [1].

Przy klinicznym odwodnieniu NICE zaleca 50 ml/kg ORS na wyrównanie niedoboru przez 4 godziny, dodatkowo do zapotrzebowania podtrzymującego, z kontrolą odpowiedzi na leczenie. To schemat wymagający oceny stanu dziecka i ustalenia postępowania z personelem medycznym. Nie dotyczy dziecka we wstrząsie i nie powinien opóźniać pilnej pomocy [1].

Co jeść przy grypie żołądkowej?

Obowiązkowa przerwa w jedzeniu przez 4–5 godzin nie jest potrzebna. Gdy wraca apetyt, można jeść małe porcje dobrze tolerowanych produktów, nawet jeśli biegunka jeszcze trwa. Przy intensywnych wymiotach najpierw zadbaj o możliwość przyjmowania płynów; nie zmuszaj się do jedzenia [2, 4].

Wygodnymi propozycjami mogą być:

• ryż
• ziemniaki
• owsianka
• pieczywo
• banan
• gotowane warzywa
• delikatna zupa
• chude mięso

Produkty te nie są jednak obowiązkową dietą leczniczą. Samo jedzenie ryżu, bananów i sucharków nie zapewnia pełnego odżywienia i nie powinno być przedłużane [2].

Żywienie dziecka z biegunką

Jeśli dziecko nie jest odwodnione, może kontynuować zwykłą dietę odpowiednią do wieku, w tym mleko matki lub mieszankę. Nie rozcieńczaj mieszanki i nie zmieniaj jej rutynowo na bezlaktozową. Nie karm na siłę [1, 2].

Jeśli dziecko jest odwodnione i przechodzi początkowe nawadnianie, priorytetem jest ORS. Karmienie piersią kontynuuje się także wtedy. Według NICE podczas tej fazy nie podaje się pokarmów stałych, a po nawodnieniu wraca do zwykłego mleka i jedzenia. Dalsze postępowanie zależy od oceny dziecka [1].

Dieta bezlaktozowa nie jest standardowo potrzebna. Jeśli objawy się przedłużają lub produkty z laktozą wyraźnie je nasilają, potrzebę czasowej zmiany żywienia należy omówić z lekarzem. Nie odstawiaj z tego powodu samodzielnie karmienia piersią [1, 2].

Co może nasilać dolegliwości?

Ogranicz produkty, po których objawy się pogarszają. Najczęściej problemem są [2]:

• duże ilości cukrów prostych, np. w słodkich napojach i słodyczach
• produkty słodzone poliolami, np. sorbitolem
• bardzo tłuste i smażone potrawy
• alkohol oraz napoje z kofeiną
• u części osób mleko i inne produkty zawierające laktozę

Jogurt lub kefir mogą być lepiej tolerowane niż mleko, ale nie u każdego. Nie ma potrzeby wykluczania wszystkich źródeł błonnika. Duże porcje otrąb, surowych warzyw czy strączków można czasowo ograniczyć, jeśli nasilają objawy. Dobór produktów zależy od tolerancji, a u dzieci nie powinien prowadzić do niepotrzebnych restrykcji [2].

Powrót do zwykłej diety po grypie żołądkowej

Po poprawie samopoczucia wracaj do zróżnicowanych posiłków według apetytu i tolerancji. Nie trzeba obowiązkowo utrzymywać diety lekkostrawnej przez 3–5 dni po ustąpieniu objawów ani przechodzić przez sztywne etapy. Gotowanie, duszenie i pieczenie mogą ułatwiać tolerowanie potraw, ale nie ma potrzeby eliminowania całego tłuszczu z diety [2].

Czy warto stosować probiotyk?

Nawadniania nie zastąpi żaden probiotyk. Niektóre preparaty można rozważyć jako uzupełnienie leczenia ostrej biegunki u dzieci, ale nie należy obiecywać skrócenia choroby o jeden dzień. ESPGHAN w stanowisku z 2023 roku formułuje słabe zalecenia dla wybranych mikroorganizmów, a pewność dowodów dla LGG i Saccharomyces boulardii jest niska [5].

W stanowisku wskazano m.in. Lacticaseibacillus rhamnosus GG w dawce co najmniej 10¹⁰ CFU na dobę przez 5–7 dni oraz Saccharomyces boulardii w dawce 250–750 mg na dobę przez 5–7 dni. Są to dane dla konkretnych interwencji, a nie uniwersalne dawkowanie dowolnego preparatu. Wybór produktu dla dziecka omów z lekarzem lub farmaceutą [5].

Zwykłe jogurty, kefiry i maślanki nie są automatycznie probiotykami o potwierdzonej skuteczności w leczeniu biegunki. Znaczenie mają przebadany mikroorganizm, odpowiednia dawka i wskazanie. U osób ciężko chorych, z istotnym niedoborem odporności lub cewnikiem centralnym nie należy rozpoczynać probiotyku bez decyzji lekarza [6].

Nie podawaj dziecku samodzielnie leków hamujących perystaltykę, np. loperamidu, ani węgla aktywowanego jako leczenia wirusowego zapalenia żołądka i jelit. Leki przeciwbiegunkowe nie są rutynowym leczeniem dzieci [1].

Kiedy potrzebna jest pomoc lekarska?

Pilnie skontaktuj się z lekarzem, jeśli występują [1, 3, 4]:

• niemożność utrzymania płynów lub powtarzające się, nasilone wymioty
• wyraźnie mniej moczu, suche usta, brak łez, zapadnięte oczy lub narastająca senność
• krew w stolcu, zielone wymioty albo silny lub miejscowy ból brzucha
• gorączka co najmniej 38°C u dziecka poniżej 3. miesiąca życia
• pogarszanie się stanu, brak poprawy lub przedłużające się dolegliwości

Zaburzenia świadomości, omdlenie, trudność w obudzeniu chorego, zimne kończyny i blada lub marmurkowata skóra mogą oznaczać ciężki stan. W takiej sytuacji wezwij pomoc pod numerem 112 lub 999. Nie czekaj na określony procent utraty masy ciała [1].

Niższy próg konsultacji dotyczy niemowląt, osób starszych, kobiet w ciąży, osób z osłabioną odpornością i chorobami przewlekłymi. U dziecka biegunka bez poprawy po 7 dniach lub wymioty utrzymujące się dłużej niż typowe 1–2 dni wymagają ponownej oceny; wcześniej należy szukać pomocy przy objawach alarmowych [1, 4].

Jak ograniczyć zakażanie innych?

Myj ręce wodą z mydłem przez co najmniej 20 sekund, szczególnie po toalecie, zmianie pieluch i przed jedzeniem. W przypadku norowirusa sam preparat alkoholowy do rąk nie zastępuje mycia. Czyść i dezynfekuj zanieczyszczone powierzchnie [3, 7].

Pozostań w domu przez co najmniej 48 godzin po ostatnich wymiotach lub biegunce. W tym czasie nie przygotowuj jedzenia dla innych. Norowirus może być wydalany i przenoszony jeszcze przez 2 tygodnie lub dłużej po poprawie, dlatego higiena pozostaje ważna także po powrocie do codziennych zajęć. W placówkach i zawodach związanych z żywnością mogą obowiązywać dodatkowe zasady [3, 7].

Źródła

[1] NICE. Diarrhoea and vomiting caused by gastroenteritis in under 5s. CG84. Recommendations.

[2] NIDDK. Eating, Diet, & Nutrition for Viral Gastroenteritis; Eating, Diet, & Nutrition for Diarrhea.

[3] CDC. About Norovirus.

[4] NIDDK. Treatment of Viral Gastroenteritis.

[5] Szajewska H i in. Probiotics for the Management of Pediatric Gastrointestinal Disorders: Position Paper of the ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications. JPGN. 2023;76:232–247.

[6] NIH Office of Dietary Supplements. Probiotics: Health Professional Fact Sheet.

[7] CDC. How to Prevent Norovirus.