Dieta po antybiotyku – jak odbudować florę jelitową?

Zaledwie czterodniowa kuracja antybiotykami potrafi usunąć z jelit gatunki bakterii, których nie udaje się wykryć nawet pół roku później. Antybiotyk nie odróżnia bowiem bakterii wywołujących infekcję od tych, które na co dzień trawią błonnik, produkują krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe i uszczelniają ścianę jelita. Skutki odczuwasz szybko: biegunka, wzdęcia, uczucie ciężkości, czasem spadek apetytu. Dieta po antybiotyku nie zastąpi leczenia, ale przesądza o tym, czym żywią się bakterie, które przetrwały kurację, i jak szybko odzyskają przewagę nad gatunkami niepożądanymi. Najważniejszą rolę odgrywają dwie grupy produktów: fermentowane, które dostarczają żywych kultur bakterii, oraz bogate w błonnik, który jest pożywką dla mikrobioty. Liczy się także czas. Probiotyk przyjmowany w trakcie kuracji chroni przed biegunką, natomiast po jej zakończeniu nie zawsze przyspiesza powrót do równowagi, co pokazały badania zespołu z Instytutu Weizmanna. Poniższy plan łączy wyniki badań klinicznych z praktycznym jadłospisem na pierwsze tygodnie po leczeniu.

Jak antybiotyk zmienia florę jelitową?

Leczenie przeciwbakteryjne zaburza równowagę mikrobioty jelitowej, a stan takiego zaburzenia nazywa się dysbiozą [5]. Do dysbiozy prowadzi nadużywanie antybiotyków, ale także stres, niektóre leki i nieodpowiednia dieta [5].

Najdokładniej proces ten opisało duńskie badanie z 2018 roku. Dwunastu zdrowych mężczyzn przyjmowało przez 4 dni trzy antybiotyki (meropenem, gentamycynę i wankomycynę) [1]. Tuż po kuracji w jelitach rozmnożyły się pałeczki jelitowe i inne potencjalnie chorobotwórcze bakterie, a zniknęły bifidobakterie oraz bakterie produkujące maślan [1].

Skład mikrobioty wrócił do stanu zbliżonego do wyjściowego po około 1,5 miesiąca [1]. Pełnej regeneracji nie było jednak nawet po 180 dniach: 9 powszechnych gatunków, obecnych przed leczeniem u wszystkich badanych, pozostało niewykrywalnych u większości z nich [1]. Odbudowa flory bakteryjnej to więc proces liczony w tygodniach i miesiącach, a nie w dniach.

Probiotyk w trakcie i po antybiotykoterapii

Mianem probiotyków określa się szczepy bakterii o udokumentowanym w badaniach klinicznych korzystnym wpływie na zdrowie [5]. Najczęściej należą do rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium [5]. Nie każdy produkt z „żywymi kulturami” spełnia tę definicję, dlatego przy wyborze suplementu liczy się konkretny, przebadany szczep.

Ochrona przed biegunką poantybiotykową

Przegląd Cochrane z 2019 roku objął 33 badania i 6352 dzieci [2]. Biegunka poantybiotykowa wystąpiła u 8% dzieci przyjmujących probiotyk i u 19% w grupie kontrolnej [2]. Wynika z tego, że probiotyk trzeba podać 9 dzieciom, aby zapobiec jednemu przypadkowi biegunki [2].

Skuteczne okazały się przede wszystkim wysokie dawki, co najmniej 5 miliardów jednostek tworzących kolonie (CFU) dziennie [2]. Niższe dawki nie dały istotnego statystycznie efektu [2]. Autorzy jako przykład szczepów wymagających dalszego potwierdzenia wskazują Lactobacillus rhamnosus i Saccharomyces boulardii [2]. Jeśli biegunka już wystąpiła, probiotyk skracał ją średnio o 0,9 dnia [2].

Kiedy probiotyk może opóźnić regenerację

Badanie opublikowane w czasopiśmie Cell przyniosło mniej oczywiste wyniki. Wieloszczepowy probiotyk podawany po antybiotykoterapii opóźnił i zaburzył powrót naturalnej mikrobioty w jelitach w porównaniu z osobami, które nie przyjmowały żadnych preparatów [3]. Najszybszą, niemal pełną odbudowę dało przeszczepienie pacjentowi jego własnej mikrobioty pobranej przed leczeniem, co jest jednak procedurą medyczną, a nie domową [3].

Praktyczny wniosek: probiotyk ma najlepiej udokumentowane działanie w trakcie kuracji, jako ochrona przed biegunką. Decyzję o jego dłuższym stosowaniu po zakończeniu leczenia omów z lekarzem lub farmaceutą.

Co jeść po antybiotyku: produkty, które odbudowują mikrobiotę?

Jadłospis odbudowujący jelita opiera się na dwóch filarach: żywności fermentowanej i błonniku. Pierwsza dostarcza bakterii fermentacji mlekowej, drugi jest pożywką dla gatunków, które przetrwały kurację.

Produkty fermentowane

Randomizowane badanie zespołu ze Stanford University porównało przez 17 tygodni dwie diety u zdrowych dorosłych [4]. W grupie jedzącej dużo żywności fermentowanej różnorodność mikrobioty jelitowej stopniowo rosła, a markery stanu zapalnego spadały [4]. Według autorów fermentowana żywność może pomagać w odbudowie zubożonej mikrobioty [4].

Źródłem bakterii fermentacji mlekowej są:

• naturalny kefir
• maślanka
• jogurt naturalny
• mleko acidofilne
• kapusta kiszona
• ogórki kiszone

Kiszona kapusta i ogórki zawierają między innymi szczepy Lactobacillus plantarum, Pediococcus cerevisiae i Leuconostoc mesenteroides, które hamują rozwój patogenów i stymulują wzrost korzystnej mikroflory [6]. Wybieraj kiszonki naturalne, a nie kwaszone octem: produkty marynowane nie zawierają żywych kultur.

Błonnik, czyli pożywka dla bakterii

W tym samym badaniu ze Stanford University dieta bogata w błonnik zwiększyła u uczestników liczbę bakteryjnych enzymów rozkładających węglowodany złożone, choć sama różnorodność mikrobioty pozostała stabilna [4]. Bakterie jelitowe fermentują błonnik do związków, które odżywiają komórki ściany jelita.

Dobrym źródłem błonnika są produkty zbożowe pełnoziarniste: pieczywo razowe, grube kasze i brązowy ryż [5]. Warzywa takie jak dynia, marchew i burak tworzą podłoże dla rozwoju korzystnej mikroflory jelitowej [6]. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca co najmniej 400 g owoców i warzyw dziennie w minimum 5 porcjach [5].

Po biegunce wprowadzaj błonnik stopniowo. Zacznij od gotowanych warzyw, kaszy jaglanej i owsianki, a surowe warzywa, strączki i pieczywo razowe dodawaj, gdy jelita przestaną reagować wzdęciami.

Przykładowy jadłospis na pierwszy tydzień po antybiotyku

Poniższe zestawienie łączy produkty fermentowane i łatwostrawne źródła błonnika. Porcje dopasuj do swojego zapotrzebowania.

Czego unikać w trakcie i po antybiotykoterapii

Część produktów utrudnia regenerację jelit albo wchodzi w interakcje z lekiem. W pierwszych tygodniach ogranicz:

• alkohol, który dodatkowo podrażnia przewód pokarmowy, a z niektórymi antybiotykami jest bezwzględnie przeciwwskazany
• słodycze i słodzone napoje, które sprzyjają rozwojowi drożdżaków
• żywność wysoko przetworzoną, ubogą w błonnik
• potrawy smażone i tłuste, które nasilają biegunkę i wzdęcia

Osobną kwestią jest pora posiłków. Wapń z mleka, kefiru i jogurtu może osłabiać wchłanianie niektórych antybiotyków, dlatego nabiał i suplementy z wapniem, magnezem lub żelazem jedz w odstępie od dawki leku. Szczegółowy odstęp zależy od substancji czynnej i znajdziesz go w ulotce.

Źródła

[1] Palleja A, Mikkelsen KH, Forslund SK i in. Recovery of gut microbiota of healthy adults following antibiotic exposure. Nature Microbiology, 2018; 3(11): 1255-1265. PMID: 30349083

[2] Guo Q, Goldenberg JZ, Humphrey C, El Dib R, Johnston BC. Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019; CD004827. PMID: 31039287

[3] Suez J, Zmora N i in. Post-Antibiotic Gut Mucosal Microbiome Reconstitution Is Impaired by Probiotics and Improved by Autologous FMT. Cell, 2018; 174(6): 1406-1423. PMID: 30193113

[4] Wastyk HC, Fragiadakis GK i in. Gut-microbiota-targeted diets modulate human immune status. Cell, 2021; 184(16): 4137-4153. PMID: 34256014

[5] Odżywianie dla budowania odporności, mgr inż. Joanna Jaczewska-Schuetz, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (2021)

[6] Naturalne wspomaganie odporności w chłodne dni, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (2018)